Quqyǵyńdy bilesiń be, tutynýshy?

Tutynýshylardyń quqyqtary kún saıyn buzylady. Dúkende sapasyz azyq-túlik satylady, turmystyq tehnıka ekinshi kúni synyp qalady. Satyp alýshyǵa dóreki sóz aıtylýy, tómen sapadaǵy qyzmet kórsetilýi múmkin. Satyp alynǵan kez kelgen zat, meıli ıogýrt nemese kúrdeli sıfrlyq teh­nıka bolsyn, kútpegen nársege tap bolý táýekelimen baılanysty bolady. Buǵan jol bermes úshin memleket tutyný­­shylardyń quqyqtaryn qorǵaı­dy, sondaı-aq, satýshylardy, kásip­ker­lerdi satyp alýshyǵa tek sapaly ónim­derdi ǵana usynýǵa májbúrleıdi. Tutyný­shynyń quqyqtary ártúr­li zań­namalyq aktilerde – el Konstı­tý­sııasynda, Azamat­tyq kodekste, «Tutyný­shylardyń quqyqtaryn qor­ǵaý týraly», «Tamaq ónimderi­niń sapasy men qaýipsizdigi týraly» zań­dar­da jáne basqa da normatıvtik akti­lerde bekitilgen. Sonymen qatar, osy zańnamalyq aktiler qabyldan­ǵany­men, Qazaqstannyń naryqtarynda satyp alýshylardy aldaýmen baıla­nys­ty jaǵdaılar azaımaıdy. Tutyný­shyny qandaı da bir aldaý tásilderin nemese taýarlardyń jasandy túr­lerin óz merziminde anyqtaý boıyn­sha bilimniń qajetti kólemimen «qarý­lan­dyrý» qajettiligi týyndaıdy. Tutynýshylardyń kenetten qaıtys bolýyna nemese aýyr syrqattarǵa ushy­raýyna sebep bolatyn tamaq ónim­deri­niń jasandy túrlerine erekshe yqylaspen nazar aýdarý kerek. Taýarlar men qyzmetterdi satyp alǵan kezde satýshy taýardyń satyp alynǵanyn (jumystyń oryndalǵa­nyn, qyzmettiń kórsetilgenin) ras­taıtyn qujatty, ıaǵnı taýarlyq chek­ti, qazy­nalyq chekti, kassalyq kiris orderin jáne basqa da qujattardy tutynýshyǵa berý­ge mindetti bolady. Sebebi, Qa­zaq­stan aýmaǵynda aqshalaı esep aıyrysýlar, mindetti túrde baqylaý-kassa mashınalaryn qoldaný arqyly júrgiziledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańna­masynda, tutynýshylardyń quqyq­taryn qorǵaý úderisiniń mindetti saty­sy retinde daýlardy qaraýdyń sotqa deıingi tártibi kózdelgen. Bul dege­nimiz – tutynýshynyń quqyǵyn buzǵan satýshyǵa (oryndaýshyǵa) jazbasha aryzben (kinárat-talappen) júginýi, satýshynyń (oryndaýshynyń) zańsyz áreketterine shaǵymmen ýákilettik mem­lekettik organdarǵa, sondaı-aq, tutyný­shylardyń qoǵamdyq birlestikterine júginýi. «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblı­kasy Zańynyń 42-babyna sáıkes, tuty­ný­shylardyń qoǵamdyq birlestikteri, qaýymdastyqtar (odaqtar) tutyný­shy­nyń ótinishi, shaǵymy boıynsha quqyqtary men zańdy múddelerin buzý­shylyqtardy joıý jáne osy buzý­shylyqtar arqyly keltirilgen zalaldy (zııandy) tutynýshyǵa erikti túrde óteý týraly taýardy (jumysty, kór­setiletin qyzmetti) satýshyǵa (daıyn­daýshyǵa, oryndaýshyǵa) kiná qoıa otyryp júginýge quqyly (nazar aýdary­ńyz: óz bastamasy boıynsha emes, tutynýshynyń ótinishi nemese shaǵy­my boıynsha ǵana). Eger satýshy (daıyn­daýshy, oryndaýshy) kúntizbelik on kún ishinde kiná qoıýǵa jaýap ber­mese nemese zań buzýshylyqtardy joıý­­dan jáne keltirilgen zalaldy (zııan­dy) erikti túrde óteýden bas tartsa, tuty­ný­shylardyń qoǵamdyq birlestik­teri, qaýymdastyqtar (odaqtar) sotqa júginýge quqyly. Tutynýshylardyń qoǵamdyq birlestikteri, qaýymdastyqtar (odaqtar) tutynýshylar múddesine oraı sotta qaraýǵa jiberetin talap-aryzdarǵa memlekettik baj salynbaıdy. Osyǵan oraı maman retinde tutyný­shylarǵa birneshe keńes bergendi jón dep sanadym. Árdaıym sypaıy, mádenıetti boly­ńyz, biraq óz quqyqtaryńyzdyń oryn­dalýyn qalasańyz, tabandy bolyńyz. Taýardy asyqpaı tańdap, úırenińiz. Ony muqııat qarap shyǵyńyz, tań­balama­daǵy, zattańbadaǵy, nusqaý­lyq­tar­­daǵy aqparatty asyqpaı oqyp shyǵy­­ńyz. Sapasyna kúmánińiz bolsa, ilespeli qujattardy talap etińiz. Taýardyń sal­maǵy men onyń qunyn ádepti jáne sy­paıy túrde baqylap turyńyz. Eger dúkende elektrondy saǵat ornatylǵan bolsa, ony «nólge» teńestirýdi surańyz, bul úshin arnaıy «ydys» túımeshigin basý kerek. Tarazy­da ónimniń mólsheri úshin baǵa, ónimniń salmaǵy ólshengennen keıin terilýin baqylańyz. Eger sizdiń aqshańyz kassa­da kem eseptelgen bolsa, dúkenniń ákim­shiliginen bireýdi shaqyryp, odan kassany alyp tastaýdy talap etý kerek. Qysqasy, saýatty satyp alýshy boly­ńyz! Elimizde tutynýshylardyń quqyq­tary ádettegi kúndelikti is bolýy úshin, osy quqyqtardy zertteý, olar­dy paıdalana bilý, óz-ózin qorǵaı bilý jáne qajet bolsa dostaryńyzǵa jáne jaqyndaryńyzǵa kómek kórsetý kerek. Tutynýshy óz quqyqtaryn neǵur­lym jaqsy biletin bolsa, olardyń múd­delerin zańdy túrde qorǵap qalý múm­kin­digi soǵurlym kóp bolady.  Dınara RAHIMOVA, Áýezov aýdandyq tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý basqarmasynyń bas mamany ALMATY